MA nám í hugmynda- og vísindasögu er sniðið að nemendum sem hafa lokið BA, BS eða B.Ed. námi, óháð námsbraut.
Námsleiðin er samvinnuverkefni Sagnfræði- og heimspekideildar og Raunvísindadeildar við HÍ og eru skyldunámskeið námsleiðarinnar við þær deildir. Þeim er ætlað að kynna nemendum aðferðir í sögu hugmynda og vísinda, siðfræði vísinda og nokkur helstu viðfangsefni á þessu fræðasviði.
Valnámskeið sem nemendum stendur til boða að taka eru af ýmsum fræðasviðum háskólans.
Námið er 120 einingar og er sett upp sem fullt nám til tveggja ára.
Námið skiptist í:
Meðal áhersluþátta eru:
Námið er kennt á íslensku eða ensku.
Er að nemendur fái gott yfirlit yfir hugmynda- og vísindasögu og þjálfun í sjálfstæðum vinnubrögðum og rannsóknum. Auk þess að veita traustan undirbúning undir doktorsnám og störf á ýmsum sviðum atvinnu-, mennta- og menningarlífs.
Námi lokið með fyrstu einkunn veitir aðgang að doktorsnámi.
Umsækjendur um námið þurfa að hafa lokið BA, B.Ed., BS eða sambærilegu háskólaprófi frá viðurkenndum háskóla með fyrstu einkunn (7,25) að lágmarki eða jafngildi hennar, og skal lokaverkefni hafa hlotið fyrstu einkunn hið minnsta.
Námið skiptist í kjarnanámskeið (40e) sem öllum nemendum er ætlað að taka, bundið val (10 e) og valnámskeið (40e). Nemendur skrifa meistararitgerð (30e).
Kjarnanámskeiðum er ætlað að kynna nemendum aðferðir í sögu hugmynda og vísinda, siðfræði vísinda og nokkur helstu viðfangsefni á þessu fræðasviði. Einnig er kjarnanámskeið í málstofuformi tengt undirbúningi nemenda fyrir ritun meistararitgerðar.
Further information on supporting documents can be found here
Hér að neðan má sjá hvernig námsleiðin er byggð upp og hvernig hún skiptist upp eftir árum og önnum.
Á þessari námsleið eru engin kjörsvið.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Námskeiðinu er ætlað að breikka og dýpka þekkingu nemenda á kenningum í hugvísindum og að veita þeim innsýn í ólík kennileg sjónarmið og aðferðir sem efst eru á baugi í fræðunum. Í námskeiðinu verða kynntar og ræddar valdar kenningar sem hafa sett mark sitt á fræðilega umræðu í hugvísindum síðustu áratugi, samhliða því sem nemendum verður kennt að beita þeim á eigin rannsóknir.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Markmið: Að kynna nemendum þróun vísinda og eðli með því að rekja dæmi úr vísindasögunni og nýleg viðhorf til vísinda og sögu þeirra. Að þjálfa nemendur í erindaflutningi og ritgerðasmíð um fræðileg efni á íslensku. -- Námsefni: Saga stjörnufræði og heimsmyndar fram yfir byltingu Kópernikusar og Newtons. Saga þróunarkenningarinnar. Nýleg viðhorf sem varða eðli, markmið og þróun vísinda, vísindi og samfélag. -- Hver nemandi flytur erindi á umræðufundi um efni, sem valið er í samráði við kennara, og skilar ritgerð í lok misseris. Áhersla er lögð á að þjálfa nemendur í að vinna með heimildir. Námsefni getur breyst með hliðsjón af nemendahópi, kennurum og öðrum aðstæðum.
Námskeiðið er eingöngu ætlað framhaldsnemum. Tekið verður mið af þörfum nemenda af ólíkum fræðasviðum við útfærslu námskeiðsins.
Kennsla fer fram á fyrstu sex vikum vormisseris á föstudögum kl. 13:20 til 15:40.
Viðfangsefni:
Meðal annars verður fjallað um eftirfarandi efni: Fagmennska og ábyrgð vísindamanna. Kröfur um fræðilega hlutlægni og hlutleysi vísinda. Jafnréttissjónarmið og ríkjandi viðmið í vísindastarfi. Vald og vísindi. Hagsmunaárekstrar í vísindastarfi. Vísindin og samfélagið. Siðfræði rannsókna.
Markmið:
Nemendur öðlist þekkingu á siðferðislegri vídd vísinda og rannsókna og fái þjálfun í að greina og rökræða um siðferðileg ágreiningsefni tengd vísindum og rannsóknum í nútímasamfélagi.
Kennsla er í formi fyrirlestra og umræðna. Námskeiðið er hugsað sem akademískt samfélag þar sem nemendur taka virkan þátt í markvissri umræðu um viðfangsefnin. Hver nemandi flytur framsöguerindi samkvæmt áætlun sem gerð er í upphafi misseris og jafnframt kynna aðrir nemendur sér efnið og ræða það í málstofunni undir handleiðslu kennara.
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP806F Siðfræði vísinda og rannsókna og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um nokkur helstu álitamál á sviði lífsiðfræði á síðustu árum, einkum í tengslum við þróun á sviði erfðavísinda og erfðarannsókna og hugsanleg áhrif þeirra á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstefnu.
Námskeiðið verður kennt samþjappað frá 2.–25. mars. Fyrirlestrar eru á þriðjudögum og fimmtudögum 15–17:20.
Í lok námskeiðsins verður haldin málstofa með framsögum nemenda og verður tilhögun hennar ákveðin í samráði við nemendur.
Markmið námskeiðsins er að taka fyrir fatagerð og tísku landsmanna á 18. og 19. öld og skoða í margvíslegu ljósi. Fléttað verður saman rannsóknum á handverki út frá fjölbreyttum heimildum við hugarfar og samfélagsgerð á 18. og 19. öld og skoðaðar þær breytingar sem voru að verða í samfélaginu á Íslandi og tengslunum við Danmörku. Lestrarefnið verður bæði fræðirit og frumheimildir, innlent og erlent. Leitast verður við að tengja nýjar rannsóknir við notkun bæði prentaðra frumheimilda og heimilda af skjalasöfnum og minjasöfnum. Vettvangsferðir verða mikilvægur hluti námskeiðsins og beinar rannsóknir á varðveittum fatnaði og greiningu á honum. Á undanförnum árum hefur aðgengi að gögnum stóraukist með aukinni heimildaútgáfu og vefbirtingu frumheimilda frá 18. öld. Snar þáttur er að nemendur verði sjálfbjarga í að rata um heimildaforða tímabilsins, geti afmarkað rannsókn á þessu sviði og leitað nýrrar þekkingar.
Í Miðlunarleiðum II á vorönn er unnið með eftirfarandi miðlunarleiðir: a) munnleg framsetning og b) sýningar á menningarsögulegu efni. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í báða þætti.
Nemendur fara yfir grunnatriði í munnlegri framsetningu og æfa sig í minni og stærri hópum. Einnig verður farið yfir grunnatriði varðandi skipulagingu á ráðstefnum og málþingum og stjórnun þeirra. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í kynningarhluta þessa viðfangsefnis. Við lok þess þáttar er haldin ráðstefna þar sem allir nemendur kynna verkefni sín. Að honum loknum tekur við þáttur um sýningar með tengingu við stafræna miðlun. Fjallað verður um grunnatriði sýninga og ólíkar leiðir við framsetningu mynda og texta og hvaða reglur gilda um framsetningu texta á netinu. Nemendur vinna við hagnýt verkefni í þessu samhengi. Samhliða verður farið yfir grunnatriði í stafrænni miðlun, hverjar eru helstu miðlunarleiðir, kostir og gallar.
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Í námskeiðinu er fjallað um samspil pólitískrar róttækni, menningar, hefðar og valds. Sérstaklega er hugað að birtingarmyndum andófs í samtímanum, orðræðu lýðræðis og menningarlegs mismunar og viðbrögðum við gagnrýni og andófi innan hefðar nútímastjórnmála. Fjallað er um þátt menntamanna og rithöfunda og vægi listrænnar tjáningar og hönnunar við umbreytingu félagslegs og menningarlegs umhvefis. Þá er fjölmiðlaorðræða skoðuð og greind og fjallað um hin ólíku og oft andstæðu markmið sem sjá má í starfsemi stofnana samfélagsins. Valdir eru nokkrir átakapunktar menningar- og samfélagsorðræðu sem draga fram grundvallartogstreitu frjálslyndra lýðræðissamfélaga, svo sem spurningar um visku eða fávisku almennings, viðbrögð við loftslagsbreytingum, óöfnuð og ofsafátækt. Loks er fjallað um spillingu og vald, félagslega og menningarlega tjáningu, möguleika og takmarkanir tjáningarfrelsis, notkun og misnotkun upplýsinga, leynd, fals og falsfréttir.
Vangaveltur um mennskuna eru mannfólkinu hugleiknar, hvort sem við köllum það eðli mannsins, merkingu þess að vera manneskja, eða eitthvað annað. Í krafti mennskunnar teljum við okkur eiga tilkall til mannréttinda þannig að mennska getur verið normatíft, eða siðferðilegt, hugtak. Á hinn bóginn getur afmennskun haft hörmulegar afleiðingar, þegar jaðarsettum einstaklingum eða hópum er neitað um fullan aðgang að samfélagi manna, og kúgun og ofbeldi hafa verið réttlætt á þeim forsendum. Í þessar málstofu verða skoðaðar ýmsar mögulegar skilgreiningar bæði á mennsku og afmennskun, kenningar þar að lútandi og mismunandi nálganir. Þótt leitað verði fanga á mismunandi tímabilum í heimspekisögunni verður megináherslan á efni frá undanförnum áratugum og það sett í samhengi við málefni líðandi stundar.
Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðið fjallar um heimspekileg og siðferðileg álitamál sem tengjast loftslagsbreytingum. Sum þessara álitamála varða ákvarðanir einstaklinga. Við munum til dæmis skoða hvaða skyldur loftslagsbreytingar leggja á herðar einstaklingum og hvort kolefnisjöfnun geti verið leið til að uppfylla þessar skyldur. Aðal áherslan verður þó á stefnumótun stjórnvalda í loftslagsmálum. Við munum meðal annars ræða hvernig meta megi loftslagsstefnur í ljósi þeirrar miklu óvissu sem ríkir t.d. um efnahagsleg og félagsleg áhrif loftslagsbreytinga, og hvernig takast megi á við þá hagsmunaárekstra milli kynslóða sem slík stefnumótun felur í sér. Einnig verður fjallað nánar um tilteknar stefnu- og aðgerðatillögur, svo sem „geoengineering“ og alþjóðlegan loftslagsbanka.
Verkefni í málstofu: Þættir í loftslagssiðfræði. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Í námskeiðinu verður farið yfir þróun og umbreytingu hugmyndafræðilegra og pólitískra átaka milli austurs og vesturs frá árinu 1979, þegar kalda stríðið tók á sig nýja mynd, og fram til samtímans. Nemendur kanna hvernig hugmyndafræði mótaði samskipti, átök og samvinnu stórveldanna á síðustu árum kalda stríðsins og eftir hrun Sovétríkjanna. Sérstök áhersla er lögð á lok kalda stríðsins, áhrif umbóta Gotbatsjovs, fall Sovétríkjanna, og hvernig hugmyndafræðileg spenna hefur haldið áfram í samskiptum Rússlands, Bandaríkjanna, Kína og Evrópu á tuttugustu og fyrstu öldinni.
Í samfélagi samtímans, þar sem bakslag hefur orðið í réttindamálum ýmissa hópa, og sums staðar gengið á áður fengin réttindi kvenna, er mikilvægt að þekkja stöðu kvenna og sögu kvennabaráttunnar frá upphafi þess tímabils sem kallað er nútími (1750/1800). Í námskeiðinu verður fjallað um hugmyndir um réttindi kvenna frá 18. öld (og eftir atvikum fyrr) til síðari hluta 20. aldar, hverjir settu þær fram og hvernig. Fjallað verður um baráttu kvenna (og karla) fyrir jafnrétti, um þá áfanga sem náðust og þær hindranir sem konur mættu. Sjónum verður beint að hugtökum á borð við femínisma (sem varð ekki til fyrr en undir lok 19. aldar) og mismunandi birtingarmyndum hans. Einnig kvennahreyfingu, en fræðimenn á sviði kvenna- og kynjasögu hafa í auknum mæli gagnrýnt ríkjandi skilgreiningar og spurt hvaða hreyfingar séu þess verðugar að fá pláss í stórsögu kvennasögunnar. Í þessu samhengi verður rætt um (ó)gagnsemi bylgjukenningarinnar svokölluðu, að líkja kvennahreyfingum við sjávarföllin þar sem verður flóð og fjara: fyrsta bylgja femínisma/kvenréttinda, önnur bylgja o.s.frv. Þótt hinn vestræni heimur sé þungamiðja námskeiðsins verður leitast við að flétta inn öðrum heimshlutum og einnig íslensku sjónarhorni þar sem það á við.
Nemendur læra og þjálfast í aðferðum skjalfræðilegra rannsókna, heimildaleit í skjalasöfnum og að meta heimildagildi skjala. Nemendur taka þátt í verklegum æfingum sem tengjast námsefni.
Yfirlit um sögu víkingaaldar og sögu rannsókna á víkingaöld. Áhersla er lögð á fornleifaheimildir, byggingaleifar og gripi, og hvernig þær hafa verið notaðar til að varpa ljósi á þetta tímabil. Sérstök áhersla er lögð á lýsingu hagkerfa á víkingaöld, álitamál um þjóðerni og uppruna ríkisvalds.
Í námskeiðinu verða lesnar þekktar sagnfræðilegar rannsóknir úr vestrænni menningarsögu sem fjalla um margvísleg efni sem hafa verið ofarlega á baugi innan fagsins. Gerð verður tilraun til að sýna hvernig sagnfræðingar, bæði í lok tuttugustu aldar og í upphafi tuttugustu og fyrstu aldar, glíma við ólík efni í rannsóknum sínum. Umfjöllunin verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi og lögð verður áhersla á að sýna fram á ólík gímutök sagnfræðinga þegar viðfangsefnið hefur tengst áðurnefndu fræðasviði. Reynt var að velja áhugaverðar bækur sem eru líklegar til að gefa okkur áhugaverða mynd af stöðu sagnfræðinnar í dag.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Rannsóknarverkefni vegna MA-ritgerðar er undanfari að ritgerðinni sjálfri. Nemandi vinnur að rannsóknaráætlun í samráði við leiðbeinanda sinn. Í verkefninu er lýst markmiðum og aðferð, niðurskipan efnis og helstu heimildum sem unnið verður með. Æskilegt er að einnig fylgi drög að nokkrum blaðsíðum af eiginlegum texta. Hámarkslengd er 5000 orð. Að verkefni loknu tekur nemandi til við frekari rannsóknir og skrifar ritgerðina. Námsbraut í sagnfræði annast mánaðarlega málstofu fyrir nemendur sem eru skráðir í Rannsóknarverkefni þar sem nemendum gefst færi á að bera saman bækur sínar og stilla strengi. Umsjón með málstofunni hefur fastráðinn kennari við námsbrautina. Ekki er gefin einkunn heldur lýkur verkefninu með umsögninni „staðið“ eða „fallið“. Leiðbeinandi og umsjónarmaður ákveða niðurstöðuna í sameiningu.
Lokaverkefni.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Námskeiðinu er ætlað að breikka og dýpka þekkingu nemenda á kenningum í hugvísindum og að veita þeim innsýn í ólík kennileg sjónarmið og aðferðir sem efst eru á baugi í fræðunum. Í námskeiðinu verða kynntar og ræddar valdar kenningar sem hafa sett mark sitt á fræðilega umræðu í hugvísindum síðustu áratugi, samhliða því sem nemendum verður kennt að beita þeim á eigin rannsóknir.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Markmið: Að kynna nemendum þróun vísinda og eðli með því að rekja dæmi úr vísindasögunni og nýleg viðhorf til vísinda og sögu þeirra. Að þjálfa nemendur í erindaflutningi og ritgerðasmíð um fræðileg efni á íslensku. -- Námsefni: Saga stjörnufræði og heimsmyndar fram yfir byltingu Kópernikusar og Newtons. Saga þróunarkenningarinnar. Nýleg viðhorf sem varða eðli, markmið og þróun vísinda, vísindi og samfélag. -- Hver nemandi flytur erindi á umræðufundi um efni, sem valið er í samráði við kennara, og skilar ritgerð í lok misseris. Áhersla er lögð á að þjálfa nemendur í að vinna með heimildir. Námsefni getur breyst með hliðsjón af nemendahópi, kennurum og öðrum aðstæðum.
Námskeiðið er eingöngu ætlað framhaldsnemum. Tekið verður mið af þörfum nemenda af ólíkum fræðasviðum við útfærslu námskeiðsins.
Kennsla fer fram á fyrstu sex vikum vormisseris á föstudögum kl. 13:20 til 15:40.
Viðfangsefni:
Meðal annars verður fjallað um eftirfarandi efni: Fagmennska og ábyrgð vísindamanna. Kröfur um fræðilega hlutlægni og hlutleysi vísinda. Jafnréttissjónarmið og ríkjandi viðmið í vísindastarfi. Vald og vísindi. Hagsmunaárekstrar í vísindastarfi. Vísindin og samfélagið. Siðfræði rannsókna.
Markmið:
Nemendur öðlist þekkingu á siðferðislegri vídd vísinda og rannsókna og fái þjálfun í að greina og rökræða um siðferðileg ágreiningsefni tengd vísindum og rannsóknum í nútímasamfélagi.
Kennsla er í formi fyrirlestra og umræðna. Námskeiðið er hugsað sem akademískt samfélag þar sem nemendur taka virkan þátt í markvissri umræðu um viðfangsefnin. Hver nemandi flytur framsöguerindi samkvæmt áætlun sem gerð er í upphafi misseris og jafnframt kynna aðrir nemendur sér efnið og ræða það í málstofunni undir handleiðslu kennara.
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP806F Siðfræði vísinda og rannsókna og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um nokkur helstu álitamál á sviði lífsiðfræði á síðustu árum, einkum í tengslum við þróun á sviði erfðavísinda og erfðarannsókna og hugsanleg áhrif þeirra á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstefnu.
Námskeiðið verður kennt samþjappað frá 2.–25. mars. Fyrirlestrar eru á þriðjudögum og fimmtudögum 15–17:20.
Í lok námskeiðsins verður haldin málstofa með framsögum nemenda og verður tilhögun hennar ákveðin í samráði við nemendur.
Markmið námskeiðsins er að taka fyrir fatagerð og tísku landsmanna á 18. og 19. öld og skoða í margvíslegu ljósi. Fléttað verður saman rannsóknum á handverki út frá fjölbreyttum heimildum við hugarfar og samfélagsgerð á 18. og 19. öld og skoðaðar þær breytingar sem voru að verða í samfélaginu á Íslandi og tengslunum við Danmörku. Lestrarefnið verður bæði fræðirit og frumheimildir, innlent og erlent. Leitast verður við að tengja nýjar rannsóknir við notkun bæði prentaðra frumheimilda og heimilda af skjalasöfnum og minjasöfnum. Vettvangsferðir verða mikilvægur hluti námskeiðsins og beinar rannsóknir á varðveittum fatnaði og greiningu á honum. Á undanförnum árum hefur aðgengi að gögnum stóraukist með aukinni heimildaútgáfu og vefbirtingu frumheimilda frá 18. öld. Snar þáttur er að nemendur verði sjálfbjarga í að rata um heimildaforða tímabilsins, geti afmarkað rannsókn á þessu sviði og leitað nýrrar þekkingar.
Í Miðlunarleiðum II á vorönn er unnið með eftirfarandi miðlunarleiðir: a) munnleg framsetning og b) sýningar á menningarsögulegu efni. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í báða þætti.
Nemendur fara yfir grunnatriði í munnlegri framsetningu og æfa sig í minni og stærri hópum. Einnig verður farið yfir grunnatriði varðandi skipulagingu á ráðstefnum og málþingum og stjórnun þeirra. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í kynningarhluta þessa viðfangsefnis. Við lok þess þáttar er haldin ráðstefna þar sem allir nemendur kynna verkefni sín. Að honum loknum tekur við þáttur um sýningar með tengingu við stafræna miðlun. Fjallað verður um grunnatriði sýninga og ólíkar leiðir við framsetningu mynda og texta og hvaða reglur gilda um framsetningu texta á netinu. Nemendur vinna við hagnýt verkefni í þessu samhengi. Samhliða verður farið yfir grunnatriði í stafrænni miðlun, hverjar eru helstu miðlunarleiðir, kostir og gallar.
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Í námskeiðinu er fjallað um samspil pólitískrar róttækni, menningar, hefðar og valds. Sérstaklega er hugað að birtingarmyndum andófs í samtímanum, orðræðu lýðræðis og menningarlegs mismunar og viðbrögðum við gagnrýni og andófi innan hefðar nútímastjórnmála. Fjallað er um þátt menntamanna og rithöfunda og vægi listrænnar tjáningar og hönnunar við umbreytingu félagslegs og menningarlegs umhvefis. Þá er fjölmiðlaorðræða skoðuð og greind og fjallað um hin ólíku og oft andstæðu markmið sem sjá má í starfsemi stofnana samfélagsins. Valdir eru nokkrir átakapunktar menningar- og samfélagsorðræðu sem draga fram grundvallartogstreitu frjálslyndra lýðræðissamfélaga, svo sem spurningar um visku eða fávisku almennings, viðbrögð við loftslagsbreytingum, óöfnuð og ofsafátækt. Loks er fjallað um spillingu og vald, félagslega og menningarlega tjáningu, möguleika og takmarkanir tjáningarfrelsis, notkun og misnotkun upplýsinga, leynd, fals og falsfréttir.
Vangaveltur um mennskuna eru mannfólkinu hugleiknar, hvort sem við köllum það eðli mannsins, merkingu þess að vera manneskja, eða eitthvað annað. Í krafti mennskunnar teljum við okkur eiga tilkall til mannréttinda þannig að mennska getur verið normatíft, eða siðferðilegt, hugtak. Á hinn bóginn getur afmennskun haft hörmulegar afleiðingar, þegar jaðarsettum einstaklingum eða hópum er neitað um fullan aðgang að samfélagi manna, og kúgun og ofbeldi hafa verið réttlætt á þeim forsendum. Í þessar málstofu verða skoðaðar ýmsar mögulegar skilgreiningar bæði á mennsku og afmennskun, kenningar þar að lútandi og mismunandi nálganir. Þótt leitað verði fanga á mismunandi tímabilum í heimspekisögunni verður megináherslan á efni frá undanförnum áratugum og það sett í samhengi við málefni líðandi stundar.
Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðið fjallar um heimspekileg og siðferðileg álitamál sem tengjast loftslagsbreytingum. Sum þessara álitamála varða ákvarðanir einstaklinga. Við munum til dæmis skoða hvaða skyldur loftslagsbreytingar leggja á herðar einstaklingum og hvort kolefnisjöfnun geti verið leið til að uppfylla þessar skyldur. Aðal áherslan verður þó á stefnumótun stjórnvalda í loftslagsmálum. Við munum meðal annars ræða hvernig meta megi loftslagsstefnur í ljósi þeirrar miklu óvissu sem ríkir t.d. um efnahagsleg og félagsleg áhrif loftslagsbreytinga, og hvernig takast megi á við þá hagsmunaárekstra milli kynslóða sem slík stefnumótun felur í sér. Einnig verður fjallað nánar um tilteknar stefnu- og aðgerðatillögur, svo sem „geoengineering“ og alþjóðlegan loftslagsbanka.
Verkefni í málstofu: Þættir í loftslagssiðfræði. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Í námskeiðinu verður farið yfir þróun og umbreytingu hugmyndafræðilegra og pólitískra átaka milli austurs og vesturs frá árinu 1979, þegar kalda stríðið tók á sig nýja mynd, og fram til samtímans. Nemendur kanna hvernig hugmyndafræði mótaði samskipti, átök og samvinnu stórveldanna á síðustu árum kalda stríðsins og eftir hrun Sovétríkjanna. Sérstök áhersla er lögð á lok kalda stríðsins, áhrif umbóta Gotbatsjovs, fall Sovétríkjanna, og hvernig hugmyndafræðileg spenna hefur haldið áfram í samskiptum Rússlands, Bandaríkjanna, Kína og Evrópu á tuttugustu og fyrstu öldinni.
Í samfélagi samtímans, þar sem bakslag hefur orðið í réttindamálum ýmissa hópa, og sums staðar gengið á áður fengin réttindi kvenna, er mikilvægt að þekkja stöðu kvenna og sögu kvennabaráttunnar frá upphafi þess tímabils sem kallað er nútími (1750/1800). Í námskeiðinu verður fjallað um hugmyndir um réttindi kvenna frá 18. öld (og eftir atvikum fyrr) til síðari hluta 20. aldar, hverjir settu þær fram og hvernig. Fjallað verður um baráttu kvenna (og karla) fyrir jafnrétti, um þá áfanga sem náðust og þær hindranir sem konur mættu. Sjónum verður beint að hugtökum á borð við femínisma (sem varð ekki til fyrr en undir lok 19. aldar) og mismunandi birtingarmyndum hans. Einnig kvennahreyfingu, en fræðimenn á sviði kvenna- og kynjasögu hafa í auknum mæli gagnrýnt ríkjandi skilgreiningar og spurt hvaða hreyfingar séu þess verðugar að fá pláss í stórsögu kvennasögunnar. Í þessu samhengi verður rætt um (ó)gagnsemi bylgjukenningarinnar svokölluðu, að líkja kvennahreyfingum við sjávarföllin þar sem verður flóð og fjara: fyrsta bylgja femínisma/kvenréttinda, önnur bylgja o.s.frv. Þótt hinn vestræni heimur sé þungamiðja námskeiðsins verður leitast við að flétta inn öðrum heimshlutum og einnig íslensku sjónarhorni þar sem það á við.
Nemendur læra og þjálfast í aðferðum skjalfræðilegra rannsókna, heimildaleit í skjalasöfnum og að meta heimildagildi skjala. Nemendur taka þátt í verklegum æfingum sem tengjast námsefni.
Yfirlit um sögu víkingaaldar og sögu rannsókna á víkingaöld. Áhersla er lögð á fornleifaheimildir, byggingaleifar og gripi, og hvernig þær hafa verið notaðar til að varpa ljósi á þetta tímabil. Sérstök áhersla er lögð á lýsingu hagkerfa á víkingaöld, álitamál um þjóðerni og uppruna ríkisvalds.
Í námskeiðinu verða lesnar þekktar sagnfræðilegar rannsóknir úr vestrænni menningarsögu sem fjalla um margvísleg efni sem hafa verið ofarlega á baugi innan fagsins. Gerð verður tilraun til að sýna hvernig sagnfræðingar, bæði í lok tuttugustu aldar og í upphafi tuttugustu og fyrstu aldar, glíma við ólík efni í rannsóknum sínum. Umfjöllunin verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi og lögð verður áhersla á að sýna fram á ólík gímutök sagnfræðinga þegar viðfangsefnið hefur tengst áðurnefndu fræðasviði. Reynt var að velja áhugaverðar bækur sem eru líklegar til að gefa okkur áhugaverða mynd af stöðu sagnfræðinnar í dag.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Rannsóknarverkefni vegna MA-ritgerðar er undanfari að ritgerðinni sjálfri. Nemandi vinnur að rannsóknaráætlun í samráði við leiðbeinanda sinn. Í verkefninu er lýst markmiðum og aðferð, niðurskipan efnis og helstu heimildum sem unnið verður með. Æskilegt er að einnig fylgi drög að nokkrum blaðsíðum af eiginlegum texta. Hámarkslengd er 5000 orð. Að verkefni loknu tekur nemandi til við frekari rannsóknir og skrifar ritgerðina. Námsbraut í sagnfræði annast mánaðarlega málstofu fyrir nemendur sem eru skráðir í Rannsóknarverkefni þar sem nemendum gefst færi á að bera saman bækur sínar og stilla strengi. Umsjón með málstofunni hefur fastráðinn kennari við námsbrautina. Ekki er gefin einkunn heldur lýkur verkefninu með umsögninni „staðið“ eða „fallið“. Leiðbeinandi og umsjónarmaður ákveða niðurstöðuna í sameiningu.
Lokaverkefni.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Námskeiðinu er ætlað að breikka og dýpka þekkingu nemenda á kenningum í hugvísindum og að veita þeim innsýn í ólík kennileg sjónarmið og aðferðir sem efst eru á baugi í fræðunum. Í námskeiðinu verða kynntar og ræddar valdar kenningar sem hafa sett mark sitt á fræðilega umræðu í hugvísindum síðustu áratugi, samhliða því sem nemendum verður kennt að beita þeim á eigin rannsóknir.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Markmið: Að kynna nemendum þróun vísinda og eðli með því að rekja dæmi úr vísindasögunni og nýleg viðhorf til vísinda og sögu þeirra. Að þjálfa nemendur í erindaflutningi og ritgerðasmíð um fræðileg efni á íslensku. -- Námsefni: Saga stjörnufræði og heimsmyndar fram yfir byltingu Kópernikusar og Newtons. Saga þróunarkenningarinnar. Nýleg viðhorf sem varða eðli, markmið og þróun vísinda, vísindi og samfélag. -- Hver nemandi flytur erindi á umræðufundi um efni, sem valið er í samráði við kennara, og skilar ritgerð í lok misseris. Áhersla er lögð á að þjálfa nemendur í að vinna með heimildir. Námsefni getur breyst með hliðsjón af nemendahópi, kennurum og öðrum aðstæðum.
Námskeiðið er eingöngu ætlað framhaldsnemum. Tekið verður mið af þörfum nemenda af ólíkum fræðasviðum við útfærslu námskeiðsins.
Kennsla fer fram á fyrstu sex vikum vormisseris á föstudögum kl. 13:20 til 15:40.
Viðfangsefni:
Meðal annars verður fjallað um eftirfarandi efni: Fagmennska og ábyrgð vísindamanna. Kröfur um fræðilega hlutlægni og hlutleysi vísinda. Jafnréttissjónarmið og ríkjandi viðmið í vísindastarfi. Vald og vísindi. Hagsmunaárekstrar í vísindastarfi. Vísindin og samfélagið. Siðfræði rannsókna.
Markmið:
Nemendur öðlist þekkingu á siðferðislegri vídd vísinda og rannsókna og fái þjálfun í að greina og rökræða um siðferðileg ágreiningsefni tengd vísindum og rannsóknum í nútímasamfélagi.
Kennsla er í formi fyrirlestra og umræðna. Námskeiðið er hugsað sem akademískt samfélag þar sem nemendur taka virkan þátt í markvissri umræðu um viðfangsefnin. Hver nemandi flytur framsöguerindi samkvæmt áætlun sem gerð er í upphafi misseris og jafnframt kynna aðrir nemendur sér efnið og ræða það í málstofunni undir handleiðslu kennara.
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP806F Siðfræði vísinda og rannsókna og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um nokkur helstu álitamál á sviði lífsiðfræði á síðustu árum, einkum í tengslum við þróun á sviði erfðavísinda og erfðarannsókna og hugsanleg áhrif þeirra á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstefnu.
Námskeiðið verður kennt samþjappað frá 2.–25. mars. Fyrirlestrar eru á þriðjudögum og fimmtudögum 15–17:20.
Í lok námskeiðsins verður haldin málstofa með framsögum nemenda og verður tilhögun hennar ákveðin í samráði við nemendur.
Markmið námskeiðsins er að taka fyrir fatagerð og tísku landsmanna á 18. og 19. öld og skoða í margvíslegu ljósi. Fléttað verður saman rannsóknum á handverki út frá fjölbreyttum heimildum við hugarfar og samfélagsgerð á 18. og 19. öld og skoðaðar þær breytingar sem voru að verða í samfélaginu á Íslandi og tengslunum við Danmörku. Lestrarefnið verður bæði fræðirit og frumheimildir, innlent og erlent. Leitast verður við að tengja nýjar rannsóknir við notkun bæði prentaðra frumheimilda og heimilda af skjalasöfnum og minjasöfnum. Vettvangsferðir verða mikilvægur hluti námskeiðsins og beinar rannsóknir á varðveittum fatnaði og greiningu á honum. Á undanförnum árum hefur aðgengi að gögnum stóraukist með aukinni heimildaútgáfu og vefbirtingu frumheimilda frá 18. öld. Snar þáttur er að nemendur verði sjálfbjarga í að rata um heimildaforða tímabilsins, geti afmarkað rannsókn á þessu sviði og leitað nýrrar þekkingar.
Í Miðlunarleiðum II á vorönn er unnið með eftirfarandi miðlunarleiðir: a) munnleg framsetning og b) sýningar á menningarsögulegu efni. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í báða þætti.
Nemendur fara yfir grunnatriði í munnlegri framsetningu og æfa sig í minni og stærri hópum. Einnig verður farið yfir grunnatriði varðandi skipulagingu á ráðstefnum og málþingum og stjórnun þeirra. Stafræn miðlun verður fléttuð inn í kynningarhluta þessa viðfangsefnis. Við lok þess þáttar er haldin ráðstefna þar sem allir nemendur kynna verkefni sín. Að honum loknum tekur við þáttur um sýningar með tengingu við stafræna miðlun. Fjallað verður um grunnatriði sýninga og ólíkar leiðir við framsetningu mynda og texta og hvaða reglur gilda um framsetningu texta á netinu. Nemendur vinna við hagnýt verkefni í þessu samhengi. Samhliða verður farið yfir grunnatriði í stafrænni miðlun, hverjar eru helstu miðlunarleiðir, kostir og gallar.
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Í námskeiðinu er fjallað um samspil pólitískrar róttækni, menningar, hefðar og valds. Sérstaklega er hugað að birtingarmyndum andófs í samtímanum, orðræðu lýðræðis og menningarlegs mismunar og viðbrögðum við gagnrýni og andófi innan hefðar nútímastjórnmála. Fjallað er um þátt menntamanna og rithöfunda og vægi listrænnar tjáningar og hönnunar við umbreytingu félagslegs og menningarlegs umhvefis. Þá er fjölmiðlaorðræða skoðuð og greind og fjallað um hin ólíku og oft andstæðu markmið sem sjá má í starfsemi stofnana samfélagsins. Valdir eru nokkrir átakapunktar menningar- og samfélagsorðræðu sem draga fram grundvallartogstreitu frjálslyndra lýðræðissamfélaga, svo sem spurningar um visku eða fávisku almennings, viðbrögð við loftslagsbreytingum, óöfnuð og ofsafátækt. Loks er fjallað um spillingu og vald, félagslega og menningarlega tjáningu, möguleika og takmarkanir tjáningarfrelsis, notkun og misnotkun upplýsinga, leynd, fals og falsfréttir.
Vangaveltur um mennskuna eru mannfólkinu hugleiknar, hvort sem við köllum það eðli mannsins, merkingu þess að vera manneskja, eða eitthvað annað. Í krafti mennskunnar teljum við okkur eiga tilkall til mannréttinda þannig að mennska getur verið normatíft, eða siðferðilegt, hugtak. Á hinn bóginn getur afmennskun haft hörmulegar afleiðingar, þegar jaðarsettum einstaklingum eða hópum er neitað um fullan aðgang að samfélagi manna, og kúgun og ofbeldi hafa verið réttlætt á þeim forsendum. Í þessar málstofu verða skoðaðar ýmsar mögulegar skilgreiningar bæði á mennsku og afmennskun, kenningar þar að lútandi og mismunandi nálganir. Þótt leitað verði fanga á mismunandi tímabilum í heimspekisögunni verður megináherslan á efni frá undanförnum áratugum og það sett í samhengi við málefni líðandi stundar.
Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðið fjallar um heimspekileg og siðferðileg álitamál sem tengjast loftslagsbreytingum. Sum þessara álitamála varða ákvarðanir einstaklinga. Við munum til dæmis skoða hvaða skyldur loftslagsbreytingar leggja á herðar einstaklingum og hvort kolefnisjöfnun geti verið leið til að uppfylla þessar skyldur. Aðal áherslan verður þó á stefnumótun stjórnvalda í loftslagsmálum. Við munum meðal annars ræða hvernig meta megi loftslagsstefnur í ljósi þeirrar miklu óvissu sem ríkir t.d. um efnahagsleg og félagsleg áhrif loftslagsbreytinga, og hvernig takast megi á við þá hagsmunaárekstra milli kynslóða sem slík stefnumótun felur í sér. Einnig verður fjallað nánar um tilteknar stefnu- og aðgerðatillögur, svo sem „geoengineering“ og alþjóðlegan loftslagsbanka.
Verkefni í málstofu: Þættir í loftslagssiðfræði. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Í námskeiðinu verður farið yfir þróun og umbreytingu hugmyndafræðilegra og pólitískra átaka milli austurs og vesturs frá árinu 1979, þegar kalda stríðið tók á sig nýja mynd, og fram til samtímans. Nemendur kanna hvernig hugmyndafræði mótaði samskipti, átök og samvinnu stórveldanna á síðustu árum kalda stríðsins og eftir hrun Sovétríkjanna. Sérstök áhersla er lögð á lok kalda stríðsins, áhrif umbóta Gotbatsjovs, fall Sovétríkjanna, og hvernig hugmyndafræðileg spenna hefur haldið áfram í samskiptum Rússlands, Bandaríkjanna, Kína og Evrópu á tuttugustu og fyrstu öldinni.
Í samfélagi samtímans, þar sem bakslag hefur orðið í réttindamálum ýmissa hópa, og sums staðar gengið á áður fengin réttindi kvenna, er mikilvægt að þekkja stöðu kvenna og sögu kvennabaráttunnar frá upphafi þess tímabils sem kallað er nútími (1750/1800). Í námskeiðinu verður fjallað um hugmyndir um réttindi kvenna frá 18. öld (og eftir atvikum fyrr) til síðari hluta 20. aldar, hverjir settu þær fram og hvernig. Fjallað verður um baráttu kvenna (og karla) fyrir jafnrétti, um þá áfanga sem náðust og þær hindranir sem konur mættu. Sjónum verður beint að hugtökum á borð við femínisma (sem varð ekki til fyrr en undir lok 19. aldar) og mismunandi birtingarmyndum hans. Einnig kvennahreyfingu, en fræðimenn á sviði kvenna- og kynjasögu hafa í auknum mæli gagnrýnt ríkjandi skilgreiningar og spurt hvaða hreyfingar séu þess verðugar að fá pláss í stórsögu kvennasögunnar. Í þessu samhengi verður rætt um (ó)gagnsemi bylgjukenningarinnar svokölluðu, að líkja kvennahreyfingum við sjávarföllin þar sem verður flóð og fjara: fyrsta bylgja femínisma/kvenréttinda, önnur bylgja o.s.frv. Þótt hinn vestræni heimur sé þungamiðja námskeiðsins verður leitast við að flétta inn öðrum heimshlutum og einnig íslensku sjónarhorni þar sem það á við.
Nemendur læra og þjálfast í aðferðum skjalfræðilegra rannsókna, heimildaleit í skjalasöfnum og að meta heimildagildi skjala. Nemendur taka þátt í verklegum æfingum sem tengjast námsefni.
Yfirlit um sögu víkingaaldar og sögu rannsókna á víkingaöld. Áhersla er lögð á fornleifaheimildir, byggingaleifar og gripi, og hvernig þær hafa verið notaðar til að varpa ljósi á þetta tímabil. Sérstök áhersla er lögð á lýsingu hagkerfa á víkingaöld, álitamál um þjóðerni og uppruna ríkisvalds.
Í námskeiðinu verða lesnar þekktar sagnfræðilegar rannsóknir úr vestrænni menningarsögu sem fjalla um margvísleg efni sem hafa verið ofarlega á baugi innan fagsins. Gerð verður tilraun til að sýna hvernig sagnfræðingar, bæði í lok tuttugustu aldar og í upphafi tuttugustu og fyrstu aldar, glíma við ólík efni í rannsóknum sínum. Umfjöllunin verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi og lögð verður áhersla á að sýna fram á ólík gímutök sagnfræðinga þegar viðfangsefnið hefur tengst áðurnefndu fræðasviði. Reynt var að velja áhugaverðar bækur sem eru líklegar til að gefa okkur áhugaverða mynd af stöðu sagnfræðinnar í dag.
Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum? Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?
Verkefnið er hægt að taka sem viðbót við HSP715F Vísiindaheimspeki og er einungis hægt að taka meðfram því námskeiði.
Fjallað verður um bandaríska utanríkistefnu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Sjónum verður beint að stöðu Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu, pólitískum gildum, hervaldi, menningu og samfélagi. Einnig verða greindar margvíslegar birtingarmyndir bandaríska heimsveldisins og viðbrögð annarra ríkja við hugmyndafræði og forræði Bandaríkjanna í alþjóðamálum. Áhersla verður á stefnumál forseta frá Franklin D. Roosevelt til Donalds Trumps sem og á landfræðipólitíska nálgun eins og samskipti Bandaríkjanna við Evrópu, Asíu og Afríku – og einstök ríki eins og Sovétríkin/Rússland, Bretland, Þýskaland, Frakkland, Japan, Víetnam, Kína og Suður-Afríku – á tímabili kalda stríðsins og eftir að því lauk. Utanríkisstefna Bandaríkjanna verður sett í hugmyndafræðilegt samhengi við lýðræði, kapítalisma, kommúnisma/and-kommúnisma, mannréttindi, valdboðsstefnu, heimsvaldastefnu, popúlisma, kynþætti og kynþáttahyggju, kynjahlutverk, alþjóðalög, alþjóðastofnanir og svæðisbundin bandalög. Enn fremur verður fjallað um bandaríska orðræðu um hervald og beitingu þess, eins og í Víetnamstríðinu, í stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu, „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og hernaðinum í Afganistan, Írak, Líbíu og Sýrlandi Úkraínu og Palestínu. Loks verður vikið að hugmyndum um hnignun Bandaríkjanna sem heimsveldis og þær settar í samhengi við vöxt og viðgang Kína og samkeppni ríkjanna á alþjóðavettvangi. Einnig verður vikið að tilraunum Bandaríkjastjórnar til að draga úr vægi þess alþjóðakerfis sem það kom á fót eftir síðari heimsstyrjöld og ásælast ríki eins og Grænland og Kanada. Stuðst verður við margvíslegar kenningar og hugtök í sagnfræði, alþjóðastjórnmálum og menningarsögu í greiningu á viðfangsefninu.
Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum
Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.
Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.
Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu
Námskeiðinu er ætlað að vera í fyrsta lagi mjög hagnýt yfirferð um helstu heimildaflokka opinberra heimilda sem eru varðveittar á skjalasöfnum og eru aðgengilegar á rafrænu formi. Allir flokkarnir hafa sína kosti og galla. Heimildirnar urðu til innan einhvers konar stjórnsýslu og markmið þeirra var að safna saman upplýsingum um það „þýði“ (e. population) sem er undir, varðveita það og nýta upplýsingarnar til að styrkja stjórnsýsluna og „búa til“ þær staðreyndir, sem hún þurfti á að halda til að viðhalda sér. Í öðru lagi er námskeiðið kynning á þeirri þróun sem hefur orðið í aðferðafræði einsögunnar í nýjum íslenskum rannsóknum í sagnfræði. Hér er um að ræða nýtt sjónarhorn á því sem hefur verið nefnt einvæðing sögunnar. Í þriðja lagi verður námskeiðið kynning á því hvernig hægt er að greina tilfinningar einstaklinga í fortíðinni í gegnum opinberar heimildir og hvernig hugmyndafræði sögu tilfinninganna nýtist í þeim greiningum og nýrri samþættingu á kenningum um fátækt og fötlun í fortíðinni með sérstakri áherslu á kynjafræðileg sjónarhorn.
Í námskeiðunum Miðlunarleiðir I og Miðlunarleiðir II eru kynnt grunnatriði aðferða við miðlun menningarefnis í hug- og félagsvísindum. Miðlunarleiðir I eru á haustönn en Miðlunarleiðir II eru á vorönn.
Í Miðlunarleiðum I verður unnið með:
Engin próf eru í námskeiðinu. Þess í stað vinna nemendur verkefni, einstaklings- og hópverkefni. Þau eru eftirfarandi:
Námskeiðið er ekki kennt í fjarnámi.
Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.
Fjallað verður um einkaskjalasöfn, varðveislu þeirra og hvernig þau nýtast sem heimildir um sögu liðinna tíma. Skoðað verður hvaða hlutverk skjalavörslustofnanir hafa í varðveislu einkaskjalasafna og söfnun þeirra, hvernig og hvar einkaskjalasöfn eru varðveitt á Íslandi, m.a. í samanburði við önnur lönd. Jafnframt verður fjallað um hvernig einkaskjalasöfn hafa verið notuð sem heimildir og aðgengi að þeim. Vinna í námskeiðinu krefst virkrar þátttöku. Fyrirlestrar verða haldnir og auk þeirra er gert ráð fyrir að nemendur leysi verkefni í hópvinnu og sjálfstætt. Gert er ráð fyrir heimsóknum til vörslustofnana sem varðveita einkaskjalasöfn.
Í þessu námskeiði er farið yfir hlutverk opinberra skjalasafna og skjalavörslu og skjalastjórn í fortíð og nútíð. Farið verður yfir upprunaregluna og þýðingu hennar fyrir sagnfræðirannsóknir og ágrip af stjórnsýslusögu. Þá verður fjallað um lagaumhverfi opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar á Íslandi og eftirlitshlutverk opinberra skjalasafna. Farið verður yfir skilgreiningu á afhendingarskyldum aðilum og skyldum þeirra samkvæmt lögum. Jafnframt verður fjallað um þróun skjalavörslu og skjalastjórnar á 20. og 21. öld og skjalasöfn og skráning þeirra skoðuð. Þá verður fjallað um uppbyggingu nútíma skjalasafna með tilliti til reglna sem um þau gilda. Helstu verkefni skjalastjóra verða skoðuð. Gestakennarar eru m.a. sérfræðingar í Þjóðskjalasafni Íslands og munu þeir fara yfir helstu verkþætti í skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila.
Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.
Á þessu námskeiði fjöllum við um menningar-, frásagnar- og aðlögunarfræði. Virk þátttaka er nauðsynleg.
Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?
Sögulegt yfirlit og saga rannsóknarhefðar um valin þemu norrænna miðalda, með áherslu á Ísland og Noreg frá víkingaöld fram til fjórtándu aldar. Þemu telja, m.a.: vald, konungur og ríki; lög og fæðardeilur; kyngervi, mægðir og félagstengsl; trú og hugarfar; kristnitaka, kristni og kirkja; efnahagur. Grunnþekking í atburðasögu tímabilsins er hjálpleg en ekki skilyrði.
Rannsóknarverkefni vegna MA-ritgerðar er undanfari að ritgerðinni sjálfri. Nemandi vinnur að rannsóknaráætlun í samráði við leiðbeinanda sinn. Í verkefninu er lýst markmiðum og aðferð, niðurskipan efnis og helstu heimildum sem unnið verður með. Æskilegt er að einnig fylgi drög að nokkrum blaðsíðum af eiginlegum texta. Hámarkslengd er 5000 orð. Að verkefni loknu tekur nemandi til við frekari rannsóknir og skrifar ritgerðina. Námsbraut í sagnfræði annast mánaðarlega málstofu fyrir nemendur sem eru skráðir í Rannsóknarverkefni þar sem nemendum gefst færi á að bera saman bækur sínar og stilla strengi. Umsjón með málstofunni hefur fastráðinn kennari við námsbrautina. Ekki er gefin einkunn heldur lýkur verkefninu með umsögninni „staðið“ eða „fallið“. Leiðbeinandi og umsjónarmaður ákveða niðurstöðuna í sameiningu.
Lokaverkefni.
Stundataflan hér að neðan gildir fyrir yfirstandandi námsár og er einungis til viðmiðunar..
Breytingar geta orðið á stundatöflu haustmisseris í ágúst og september og á stundatöflu vormisseris í desember og janúar. Endanlega stundatöflu finnur þú í Uglu þegar kennsla hefst.
Athugið: Ekki ætti að nota þessa stundatöflu til að skipuleggja vinnu ef þú ert í hlutastarfi.
Háskóli Íslands á í samstarfi við yfir 400 háskóla um allan heim. Það veitir nemendum HÍ einstakt tækifæri til að stunda hluta af náminu erlendis, öðlast alþjóðlega reynslu og styrkja stöðu sína á vinnumarkaði.
Nám erlendis er alltaf háð samþykki deildar.
Til að geta sótt um námsdvöl erlendis þarf námsleið við HÍ að vera að lágmarki:
Nemendur geta fengið námskeið sem tekin eru erlendis metin sem hluta af námi við HÍ, þannig að námsdvölin þarf ekki að lengja námstímann. Nemendur semja um mat á einingum við deildina áður en skiptinámið hefst með því að fylla út námssamning.
Hugmynda- og vísindasaga nýtist vel sem undirstöðumenntun undir stjórnunarstörf í einkafyrirtækjum og hjá hinu opinbera, við kennslustörf og útgáfu- og fjölmiðlastarfsemi.
Fólk með þessa menntun starfar meðal annars við:
Listinn er ekki tæmandi.
Ekki er sérstakt nemendafélag fyrir þetta nám en nemendur geta valið nemendafélag eftir áherslu námsins. Nemendur eru einnig duglegir að hittast í Stúdentakjallaranum.
Á hverju hefur þú áhuga?
Skref fyrir skref
Þjónustuborðið Háskólatorgi veitir upplýsingar og aðstoð. Þú getur komið við á Háskólatorgi eða haft samband í gegnum vefspjallið.
Fylgstu með Hugvísindasviði á Instagram, Youtube og Facebook
